Оршил
Орчин үеийн эрх зүйн тогтолцоонд хүүхдийг зөвхөн "халамж хүртэгч" эсвэл "хамгаалагдах ёстой этгээд" гэж харахаас илүүтэйгээр нийгмийн амьдралд өөрийн дуу хоолойгоо хүргэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх чадвартай идэвхтэй субъект гэж үзэх болсон. Хүүхдийн нийгмийн амьдралд оролцох эрх нь тэдний өөртөө итгэх итгэлийг нэмэгдүүлэх, иргэний хариуцлагатай болон төлөвшихөд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.
Монгол Улсын хууль тогтоомжид хүүхдийн энэхүү эрхийг хэрхэн баталгаажуулсан, түүнийг хэрэгжүүлэхэд төр, иргэн, эцэг эхийн хүлээх үүрэг юу болохыг дор дэлгэрэнгүй тайлбарлая.
Хууль зүйн үндэслэл
Хүүхдийн нийгмийн амьдралд оролцох эрх нь хэд хэдэн салбар хуулиар зохицуулагддаг.
1. Хүүхдийн эрхийн үндсэн зарчим ба оролцоо
ХЭтХ-ийн §4.1.2-т зааснаар төр, иргэн, хуулийн этгээд үйл ажиллагаа явуулахдаа хүүхдийн нийгмийн амьдралд оролцох эрхийг тэгш хангах зарчмыг баримтлах ёстой.
ХЭтХ-ийн §8.1-д хүүхэд нийгмийн амьдралд оролцохдоо дараах эрхийг эдлэхээр заасан:
- Өөрийн нас, сэтгэхүйн онцлогт тохирсон арга хэмжээнд оролцох, эвлэлдэн нэгдэх;
- Өөрт хамаарах асуудлаар шийдвэр гаргахад оролцох, үзэл бодлоо илэрхийлэх;
- Өөрийн бүтээсэн зохиогчийн эрх, шинэ бүтээлийн үр шимийг хүртэх;
- Өөрт ногдох эд хөрөнгийг өмчлөх, өвлөх, ажил үйлчилгээний хөлс авах.
2. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь оролцоо
Хүүхдийн санал бодлыг сонсох нь зөвхөн сайн дурын хэрэг биш, хуулийн дагуу заавал биелүүлэх үүрэг юм. ХХтХ-ийн §29.1-д зааснаар долоон нас хүрсэн хүүхдийн үг хэлэх, саналаа илэрхийлэх эрхийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд заавал хангана.
3. Олон нийтийн арга хэмжээ дэх хамгаалалт
Нийгмийн амьдралд оролцох үед хүүхдийн аюулгүй байдлыг хангах нь чухал. ХХтХ-ийн §26.1-д жагсаал, цуглаан, уралдаан тэмцээний үед хүүхдийг эрсдэлээс хамгаалах үүргийг зохион байгуулагч тал хүлээнэ гэж заажээ.
Практик алхамууд: Хүүхдийн оролцоог хэрхэн хангах вэ?
Иргэн болон эцэг эхчүүд хүүхдийн оролцох эрхийг дараах байдлаар хангаж болно:
- Гэр бүлийн хүрээнд: Хүүхдэд хамааралтай асуудлыг (жишээ нь: сургууль сонгох, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх) шийдэхдээ хүүхдийн саналыг заавал сонсож, хүндэтгэлтэй хандах.
- Боловсролын орчинд: Хүүхдийн өөрийгөө хөгжүүлэх дугуйлан, клубт хамрагдахыг дэмжих. ХЭтХ-ийн §6.2-т зааснаар хүүхэд өөрийн хүсэл сонирхлын дагуу бүлэг, клубт хамрагдах эрхтэй.
- Эрх зүйн хамгаалалт: Хэрэв хүүхдийн оролцох эрх зөрчигдсөн (жишээ нь: үзэл бодлоо хэлсний төлөө шийтгэсэн, өмчлөх эрхийг нь хязгаарласан) бол ХЭтХ-ийн §19.1-ийн дагуу хүүхэд өөрөө болон эцэг эхээрээ дамжуулан гомдол гаргах боломжтой.
- Төрийн үүрэг: Сум, дүүргийн Засаг дарга нар хүүхдийн авьяас чадварыг хөгжүүлэх, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх орчин нөхцөлийг бүрдүүлэх үүрэгтэй ХЭтХ-ийн §17.1.5.
Хүүхдийн оролцоог дэмжих тогтолцоо
Монгол Улсад хүүхдийн оролцоог салбар дундын түвшинд уялдуулах "Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөл" ажилладаг.
Шүүхийн практик
Хэдийгээр энэ сэдвээр тодорхой жишиг тогтоол ховор боловч гэр бүлийн маргаан, ялангуяа хүүхэд асрамж тогтоох хэрэгт шүүх Гэр Бүлийн Тухай §32.3-т заасны дагуу долоон нас хүрсэн хүүхдийн саналыг заавал асууж, тэмдэглэл үйлддэг практик тогтсон байдаг. Энэ нь хүүхдийн нийгэм-эрх зүйн оролцоог хангаж буй тодорхой хэлбэр юм.
Дүгнэлт
Хүүхдийн нийгмийн амьдралд оролцох эрх нь тэднийг ирээдүйн хариуцлагатай иргэн болж төлөвшихөд суурь болдог. Хуулиар олгогдсон энэхүү эрхийг хангах нь зөвхөн төрийн үүрэг биш, гэр бүл, сургууль, олон нийтийн хамтын хариуцлага юм. Хүүхдийн үзэл бодлыг сонсох, эвлэлдэн нэгдэхийг нь дэмжих, өөрт нь хамааралтай шийдвэрт оролцуулах нь тэднийг эрсдэлээс хамгаалах хамгийн шилдэг арга зам мөн.
Хэрэв таны хүүхдийн оролцох, үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх зөрчигдөж байна гэж үзвэл хүүхдийн эрхийн улсын байцаагч болон холбогдох хуулийн байгууллагад хандах эрхтэй.